हुतात्मा मराठी-अमराठी असतात का ????

काल रात्री जेवण करून नेहमीप्रमाणे नेटवर होतो. ओर्कुटवर होतो, माझा आवडता समूह 'मुक्तपीठ' यावर टाइमपास करत बसलो होतो.
बसल्या बसल्या समूहातील धागे चाळत होतो आणि रात्री एका सभासदाने एक नवीन धागा सुरु केलेला दिसला.

धाग्याचे शीर्षक होते 'MNS hoarding forgets non-Marathi heroes' आणि मला थोडे आश्चर्य वाटले आणि थोडा धक्का हि बसला.(http://news.rediff.com/report/2009/nov/26/anniversary-26-11-mns-hoarding-forgets-non-marathi-heroes.htm)
ती बातमी रेडीफ संकेतस्थळावरील होती त्यात असे नमूद केले होते कि मनसे कार्यकर्त्यांनी २६/११ तील शहिदांच्या श्रद्धांजलीसाठी जे पोस्टर्स लावले होते त्यात फक्त मराठी असणार्या शहीदांचीच छायाचित्रे लावण्यात आली होती अमराठी शहिदांची नाही. हे वाचून आणि पाहून मला खरच धक्काच बसला.
जे देशासाठी आपल्या मुंबई,महाराष्ट्रासाठी हुतात्मा झाले ते मराठी-अमराठी कसे धरू शकतात ?


शहीद उन्नीकृष्णन आणि बिश्त हे स्वर्गातून म्हणत असतील यासाठीच केले होते का बलिदान ?कि स्वर्गात सर्व मराठी शहिदांची छाती या गोष्टीने गर्वाने फुलली असेल ?
हि गोष्ट ज्या कोणी कार्यकर्त्याने केली असेल त्यामुळे तळपायाची आग मस्तकात जाते तसेच त्याच्या बुद्धीची कीव येते.
यामध्ये त्या पक्षाचा दोष नसेल असे समजून जरी चाललो तरी अशा गोष्टी घडू नयेत याकडे त्यांनी लक्ष द्यायला हवे आणि अशा कार्यकर्त्यांना समज द्यायला हवी.

निदान अशा ठिकाणी तरी मराठी अमराठी हा वाद आणू नये.जेव्हा देशाचा प्रश्न येतो तेव्हा अश्या सगळ्या बाजूला ठेवून पहिला विचार देशाचा व्हायला हवा ..................देशासाठी शहीद होणारा प्रत्येक वीर हा प्रथम भारतीय असतो ..तो कुठल्याही धर्म जात किंवा प्रांताचा नसतो !!!!

जय हिंद
जय महाराष्ट्र

दिपावली

वसुबारस (आश्विन वद्य द्वादशी / गोवत्सद्वादशी)
वसुबारस ह्याचा अर्थ-वसु म्हणजे द्रव्य (धन) त्यासाठी असलेली बारस म्हणजे द्वादशी. या दिवसाला गोवत्स द्वादशी असेही म्हणतात.या दिवशी गाईची पाडसासह संध्याकाळी पूजा करतात. घरांत लक्ष्मीचे आगमन व्हावे या हेतूनेही या दिवशी सवत्स धेनूची पूजा करण्याची पद्धत आहे.ज्यांच्याकडे घरी गुरे, वासरे आहेत त्यांच्याकडे ह्यादिवशी पुरणावरणाचा स्वयंपाक करतात. घरातील सवाष्ण बायका गाईच्या पायावर पाणी घालतात.नंतर हळद-कुंकू, फुले, अक्षता वाहून र्चांयाच्या फुलांची माळ त्यांच्या गळ्यात घालतात.निरांजनाने ऒवाळून केळीच्या पानावर पुरणपोळी वगैरे पदार्थ वाढून गाईला खाऊ घालतात. ह्या दिवसापासून अंगणात रांगोळी काढण्यास सुरूवात करतात. पुष्कळ स्त्रियांचा ह्या दिवशी उपवास असतो. ह्या दिवशी गहू, मूग खात नाहीत.स्त्रिया बाजरीची भाकरी व गवारीच्या शगाची भाजी खाऊन उपवास सोडतात. आपल्या मुला-बाळांना चांगले आरोग्य मिळावे व सुख लाभावे म्हणून ही पूजा करतात.

Image by ayashok photography via Flickr

धनत्रयोदशी (आश्विन वद्य त्रयोदशी)
धनाची पूजा करणे हा या सणामागील हेतू आहे. व्यापारी, दुकानदार लोक ह्या दिवशी या दिवशी पाटावर लक्ष्मीची मूर्ती, वह्या, धंद्याची हत्यारे, सोने, नाणे ह्यांची पूजा करतात. शेतकयांच्या दृष्टीने नवीन आलेले धान्य हेच त्यांचे धन असते. त्यामुळे ते नवीन धान्याची पूजा करतात. त्यावेळी धने व गूळ ह्यांचा नैवेद्य दाखवतात.ह्या सुमारास झेंडू व शेवंतीची फुले मुबलकप्रमाणावर उपलब्ध असल्यामुळे पूजेला झेंडू व शेवंतीची फुले वापरतात. या दिवसापासून दारांत आकाशकंदील व पणत्या लावण्यास सुरूवात करतात. व्यापारी वर्गात हा दिवस फार मोठा उत्साहाने साजरा करतात. वैद्य लोक ह्या दिवशी धन्वंतरीची पूजा करतात.



नरक चतुर्दशी (आश्विन वद्य चतुर्दशी)
आश्विन वद्य चतुर्दशी या दिवशी नरकासूर नावाच्या राक्षसाचा श्रीकृष्णाने संहार केला म्हणून या दिवसाला नरक चतुर्दशी असे नाव पडले. ह्या दिवशी सूर्योदयापूर्वी सर्वजण स्नान करतात.स्नानाच्या वेळी उटणे, सुवासिक तेल, सुगंधी साबण वापरतात. सूर्योदयापूर्वीच्या ह्या स्नानाला अभ्यंगस्नान असे म्हणतात. ह्या दिवशी जो कोणी अभ्यंगस्नान करणार नाही तो नरकात जातो अशी समजूत आहे. स्नानानंतर मुले फटाके उडवतात. या दिवशी पहाटेच पणत्या लावतात. सर्वत्र समृद्धी व्हावी याकरितां अशा पणत्या लावण्याची प्रथा आहे. या दिवशी सणाच्या दिवशी करतात तसा स्वयंपाक करून देवाला नैवेद्य दाखवतात.



लक्ष्मीपूजन (आश्विन वद्य अमावास्या)
या दिवशी बळी पाताळात गाडला गेला, सर्व देवतांची सुटका झाली व लक्ष्मीचे वर्चस्व अबाधित झाले याची आठवण म्हणून यादिवशी लक्ष्मीपूजन करतात. व्यापारी लोकांचे हिशोबाचे नवीन वर्ष लक्ष्मीपूजनानंतर सुरू होते. या दिवशी सर्व अभ्यंग स्नान करतात. पाटावर रांगोळी काढून तांदूळ ठेवतात. त्यावर वाटी किंवा तबक ठेवतात. त्यात सोन्याचे दागिने, चांदीचा रूपया, दागिने ठेवून त्यांची पूजा करतात. हा दिवस व्यापारी लोक फार उत्साहात साजरा करतात. या दिवशी स्वच्छता करण्यासाठी लागणारी नवी केरसुणी विकत घेतात. तिलाच लक्ष्मी मानून तिच्यावर पाणी घालून हळद-कुंकू वाहून घरात वापरण्यास सुरूवात करतात.



पाडवा (कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा / बलिप्रतिपदा)
बळीराजाची दानशूरता पाहून वामनाने त्याला पाताळीचे राज्य दिले आणि दात्याची सेवा करण्यास वामनाने बळीराज्याचे द्वारपाल होण्याचे काम स्वीकारले. तो दिवस म्हणजे कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा होय. या दिवशी विक्रम संवत सुरू होते. पाडवा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी हा एक मुहूर्त आहे. आर्थिक हिशोबाच्या दृष्टीने व्यापारी लोक दिवाळीतील पाडवा ही नववर्षाची सुरुवात मानतात. लक्ष्मीप्राप्तीसाठी नव्या वह्यांचे पूजन करून व्यापारी लोक वर्षाचा प्रारंभ करतात.व्यापारी लोकांच्या जमा-खर्चाच्या कीर्द खतावणीच्या नवीन वह्या ह्या दिवशी सुरू होतोत. कीर्द खतावणीच्या नवीन वह्या सुरू करण्यापूर्वी वह्यांना हळद-कुंकू, गंध, फूल, अक्षता वाहून पूजा करतात. घरोघरी सायंकाळी पाटाभोवती रांगोळी काढून पत्नी पतीला औक्षण करते व पती पत्नीला ऒवाळणी घालतो. नवविवाहीत दांपत्याची पहिली दिवाळी पत्नीच्या माहेरी साजरी करतात. ह्यालाच दिवाळसण म्हणतात. त्यानिमित्त यादिवशी जावयांस आहेर करतात.


भाऊबीज (कार्तिक शुद्ध द्वितीया / यमद्वितीया)
या दिवशी यमराजाची बहीण यमुना हिने आपल्या भावाला म्हणजेच यमराजाला अगत्यपूर्वक जेवायला बोलावले होते अशी पौराणिक कथा आहे. म्हणून भाऊबीज हा सण साजरा केला जातो. भाऊ बहिणीकडून ऒवाळून घेतो. भाऊ तिला प्रेमाचे प्रतिक म्हणून काहीतरी भेटवस्तू किंवा पैसे देतो. जर काही कारणाने बहिणीला कोणी भाऊ भेटलाच नाही तर ती चंद्राला भाऊ समजून ऒवाळते. भावा-बहिणीने एकमेकांची आठवण ठेवावी, विचारपूस करावी, एकमेकांवर प्रेम करावे यासाठी हा सण साजरा करतात.

Image via Wikipedia

हि दिपावली
घेवुन येवो तुमच्यासाठी,
सुख शांति, समृध्दीची,
लक्ष उधळण दिव्यांची!!

शिक्षण देता - घेता

अमेरिकेत पूर्वप्राथमिक शिक्षणात मुलाला स्वावलंबी बनविण्याकडे अधिक कल दिसून येतो. याच टप्प्यावर सामाजिकदृष्टय़ा ‘श्रमप्रतिष्ठा’ हे महत्त्वाचं मूल्य मुलांमध्ये रुजविण्याचा प्रयत्न केला जातो. त्याचबरोबर संवादकौशल्य, वाचनकौशल्याकडे खास लक्ष पुरविताना प्रयोगशील शिक्षणावर अधिक भर दिला जातो.
‘पोळी-भाजी हे हेल्दी फूड आहे, का जंक फूड?’ असा प्रश्न माझ्या छोटय़ा मुलाने विचारला, तेव्हा मी स्वत:च क्षणभर थांबले. याला या वयात हा प्रश्न पडला, तो मला का नाही पडला कधी? बहुधा मला या संकल्पनाच माहीत नव्हत्या. आणि माझ्यासमोर पिझ्झा, बर्गर न येता थालीपीठ, घावन, उपमा हे आरोग्यदायी पर्याय आले. अमेरिकेतील वास्तव्यात ही गोष्ट प्रकर्षांने जाणवली की, या छोटय़ा मुलांना निवडीला खूप
वाव आहे. ‘निर्णयक्षमता’ यायला हवी. सुदैवाने या दृष्टीने वेगवेगळ्या पातळीवर प्रयत्न केले जाताना दिसले. वेळोवेळी जाणवलेलं वेगळेपण आपल्या माणसांशी वाटून घ्यावंसं वाटलं.
शिक्षण अर्थात औपचारिक शिक्षण सुरू करताना मुलांचं वय लक्षात घेणं आवश्यक ठरतं. मुंबईसारख्या उपनगरात ते अडीच ते साडेतीन वर्षांवर येऊन ठेपलं आहे. इथे मात्र पुष्कळशा शहरात पाच वर्षे पूर्ण झाल्याशिवाय पब्लिक स्कूलमध्ये प्रवेश मिळत नाही. सहा पूर्ण झाल्यावर पहिलीला प्रवेश मिळतो. तत्पूर्वी आपल्याला उत्साह असेल तर प्री-स्कूलला घालावे किंवा डे-केअरमध्ये ठेवावे.
मुलगा शाळेत गेला नाही, तरी आपण घरी शिकवू शकतो. मदतीला माहिती तंत्रज्ञान आहे, त्यावरील अनेक वेबसाइट्स उपयुक्त आहेत. शिवाय अमेरिकेतील शिक्षण विभागाची pbskids नावाची वाहिनी दूरदर्शनवर दाखवली जाते आणि त्यांची वेबसाइटही आहे. भाषण, संभाषण, वाचन आणि थोडेफार लेखन, शास्त्रीय तत्त्वांशी ओळख, अंकांची ओळख अशी अनेक उद्दिष्टे याद्वारे साधली जातात. कार्टून्स, अॅनिमेशन, पपेट्स अशा तंत्रांचा वापर त्यासाठी केला जातो. पुस्तकातून वा पालकांकडून जाणून जो परिणाम साधणे अवघड ते या कार्टून्सद्वारे प्रभावीपणे साधले जाते. आपली लाडकी कार्टून कॅरेक्टर्स आपल्या आपण कपडे घालून तयार होताना, आपले आपण दात घासताना पाहून बच्चे कंपनीला सगळे करून पाहावेसे वाटते. मुलांना थोडा वेळ देऊन त्यांचे त्यांना करू दिले तर ही कौशल्ये सहज अवगत होतात. सँडविचवर काकडी, टोमॅटो लावून आपले आपण खाताना त्यांना मोठे काहीतरी साध्य केल्यासारखे वाटते. स्वत: करता आल्याचा त्यांना झालेला आनंद वेगळाच असतो. त्यांची स्वत:बद्दलची प्रतिमा उंचावत असते.
स्वत:चे कपडे घडी करून ठेवणं, हाताने ब्रेकफास्ट करणं, जेवणं या गोष्टी मुलांनी स्वत: केल्या, तर त्या प्रयत्नांत ते रमून जातात. भविष्यात नोकरी-शिक्षणाच्या निमित्ताने एकटे राहावे लागले तर स्वावलंबी असणं जमेची बाजू ठरते. इथे अनेक कुटुंबांत दोनपेक्षा अधिक मुले असतात. यंत्रांच्या साहाय्याने का होईना, धुणीभांडी घरी करायची तर प्रत्येकाने थोडा हातभार लावायला हवा, कोणतेही काम करण्याची लाज वाटता कामा नये. इथे सामाजिकदृष्टय़ा ‘श्रमप्रतिष्ठा’ हे महत्त्वाचे मूल्य आहे. त्याची रुजवणूक करण्याचा प्रयत्न होतो. हे काम स्त्रीचे आणि हे पुरुषाचे हा लिंगसापेक्ष विचार इथे निर्माण केला जात नाही.
मुलांना शाळेत, पुस्तकांद्वारे, टी.व्ही. चॅनेल्सद्वारे अनेक व्यवसायांची ओळख करून दिली जाते. शाळेला दातांचे डॉक्टर, अग्निशमन दलाचे जवान, वाहतूक पोलीस अशा व्यक्ती भेट देतात. त्या निमित्ताने ही मंडळी कोणते काम करतात, ते कळते. अग्निशमन दलाचा जवान मुलांना हीरो वाटतो. फायर अलार्म वाजायला लागला तर काय करायचे, धूर दिसला तर काय करायचे, ही माहितीही मुलांना मिळते. रस्त्यावरील रहदारीचे नियम पोलिसमामांकडून कळतात. मग ही बच्चेकंपनी गाडीतून जाताना आईवडिलांनाच सूचना द्यायला लागतात. रेड लाइट- स्टॉप, ग्रीन लाइट- गो, यलो लाइट- स्लो डाऊन. रस्ता क्रॉस करताना पुढे पाहायचे वगैरे गोष्टी मुलांना पटकन पाठ होते. दाताची डॉक्टर मोठय़ा डायनासॉरला एक मोठा ब्रश घेऊन दातांची काळजी कशी घ्यायची, ते दाखविते. मग एक एक टूथब्रश भेट देते. घरी आल्यावर मुले त्यांच्या टेडी बेअरवर प्रयोग करतात, मग स्वत:वर.
शाळा, प्रसारमाध्यमं, पुस्तकं यातून मुलांनी महत्त्वाच्या गोष्टींची तोंडओळख होते. ती परिणामकारकही असते, मात्र पालकांचे काम त्यानंतर सुरू होते. मुलांना उत्तेजन देऊन वेगवेगळ्या गोष्टी करून घेणं, आवश्यक तेवढा वेळ देणं, प्रयत्न करू देणं, खूप संयम ठेवणं हा भागही तितकाच अवघड आहे. एकदा एक छोटी मुलगी आंघोळीच्या टबमध्ये पाणी साठवून त्यात वेगवेगळी खेळणी, बॉल, स्पंज टाकत होती. तिच्या आईची ‘हा काय खेळ चालला आहे,’ अशी रागाची प्रतिक्रिया होती. ती मुलगी मात्र वेगवेगळ्या वस्तू पाण्यात टाकून हलक्या कोणत्या, जड कोणत्या हे पडताळून पाहत होती. ती तिचे प्रयोग करत होती. कदाचित वाचून, पाठ करून ज्या गोष्टी तिला अल्पावधीसाठी लक्षात राहिल्या असत्या, त्या तिने प्रत्यक्ष केल्याने कायमच्या नोंदल्या गेल्या.
अक्षरओळख करण्याबाबत एक वेगळा प्रयोग केला गेला. महिन्यातून एकदा मुलांना तीन अक्षरे लिहिलेली एक छोटी पिशवी शाळेतून दिली जाते. सप्टेंबरमध्ये शाळा सुरू झाली की, Aa, Bb, Cc ची पिशवी मिळणार. मग महिनाभर त्या आद्याक्षराने सुरू होणाऱ्या वस्तू, चित्रं गोळा करून पिशवीत भरायच्या आणि महिन्याच्या शेवटी घेऊन जायच्या. त्या दिवशी अशा खूप वस्तू वर्गात एकत्र येतात. त्याद्वारे ते आद्याक्षर शिकवायचे. सुरुवातीला मुलांना घरच्यांची मदत लागते. नंतर ती पिशवी मिळाली की, लगेचच मुले खेळण्यातल्या वस्तू, चित्रे त्यात भरून ठेवतात. मग 'र' साठी मी खेळण्यातला स्टेथास्कोप, स्टेगॅसॉरस (एक प्रकारचा डायनासॉर) नेणार असे विचार सुरू होतात. जे नाही मिळणार, त्याची चित्रं काढायला, रंगवायलाही या छोटय़ा कंपनीला उत्साह असतो. शाळेत लिहिण्याची जबरदस्ती नाही. फक्त आपले नाव लिहिता यायला हवे की बास्स!
भाषणकौशल्य विकसित करण्याचा एक छोटा प्रयत्न म्हणजे ‘शो अॅण्ड टेल’. प्रत्येक मुलाने स्वत:चे एक खेळणे आणायचे. मग तो छोटा स्पायडरमॅन असेल किंवा एखादी गाडी आणि सगळ्या वर्गाला ते खेळणे दाखवून त्याबद्दल माहिती द्यायची. शाळेच्या वर्गात खेळणी न्यायला आणि आपल्या मित्रांना दाखवायला, त्याबद्दल सांगायला कोणाला नाही आवडणार? शाळा सुरू होताना मुलांना बोलकं करायला, शाळेतल्या वातावरणात सहज समायोजित व्हायला अशा गोष्टींची खूप मदत होते.
वाचनकौशल्याचा विकास होण्यासाठीही आखीव प्रयत्न वेगवेगळ्या स्तरांवर केले जातात. इथल्या प्रत्येक शाळेत प्रवेश केल्यावर मुलाला वाचता येणं ही फार नंतरची पायरी आहे. त्यानं चित्रं पाहिली तरी चालेल, पण त्यांना पुस्तकं पाहू द्या, असं सांगितलं जातं. ‘रोज मुलांबरोबर बसून १५ मिनिटे तरी वाचा’, अशा सूचना टी.व्ही.वरचे लहान मुलांचे चॅनेल्स दिवसातून दहा वेळा देतात आणि सरकारनेही सगळीकडे मोफत गं्रथालयं उघडली आहेत. मुलांसाठी बोर्ड बुक्स असतात. त्यावर क्रेऑन्सने लिहिलं तर पुसता येतं. ती फाडायला पुष्कळ ताकद लागते. चुकून पाणी सांडलं तरी हरकत नाही. सुरुवातीला फक्त रंगीत चित्रं आणि एखादा शब्द, मग हळूहळू वर्णन वाढतं, चित्र छोटं होतं अशी ही पुस्तकं! आता मुंबईतही काही बडय़ा पुस्तकांच्या दुकानात ही पुस्तके मिळतात. मात्र त्यांची किंमत नेहमीच परवडण्याजोगी असते, असं नाही. अमेरिकेतील पब्लिक लायब्ररीत ही पुस्तके विनामूल्य पाहायला, घरी न्यायला मिळतात हे कळल्यावर खूश व्हायला होतं. छोटय़ा मुलांना स्वत:च्या नावाचं लायब्ररी कार्ड मिळतं आणि कार्ड घेताना भेट म्हणून एक पुस्तकही! भेट मिळाल्यावर नुसतं खेळायला आवडणारी मुलंही दुसऱ्यांदा ग्रंथालयात उत्साहाने येतात. स्वत:साठी पुस्तके शोधतात आणि आपल्या कार्डवर घेतले म्हणून ते जपतातही. पुस्तकाला जपायचं असतं,असे संस्कार त्यांच्यावर आपोआप होतात.
अंक, चलनी नोटा यांची ओळख करून देण्यासाठी मोनॉपॉली (व्यापार डाव)सारखे खेळ उपलब्ध आहेत. शाळेतही खोटय़ा खोटय़ा चलनी नोटा तयार करून ‘फन फेअर’सारखा ‘मेन स्ट्रीट’ सजवला जातो. निसर्गाच्या जवळ जाण्याचा आनंद म्हणून मुले अॅपल, स्ट्रॉबेरी पिकिंगला जातात. एखाद्या बागेत मुलांना न्यायचे, तिथे खाऊ शकेल तितकी स्ट्रॉबेरी, ब्लूबेरी, सफरचंदे खा. झाडावरून तोडून फळं खायची मजा औरच! बरोबर मित्रमंडळी असली तर अजूनच छान! घरी जाताना त्यांना छोटे पॅकिंग भेट म्हणून मिळते. स्नो फॉल असेल तेव्हा त्या बर्फाचे गोळे करून स्नो मॅन करायचा, त्याला नाक म्हणून गाजर लावायचे. कुणाला नाही आवडणार शाळेत जायला?
भारतातील सृजन आनंद विद्यालयासारख्या अनेक शाळा आपापल्या परीने नवनवे प्रयत्न करीत असतात. अनेक शिक्षिका आपल्या वर्गापुरते प्रयोग करून पाहत असतात. कदाचित हे अनुभव त्यांना साहाय्यक ठरतील.
श्रेया महाजन