पद्मदुर्ग.... शिवरायांची सागरी दौड

सिद्याच्या जंजिर्याला शह देण्यासाठी शिवप्रभूनी पद्मदुर्गाची उभारणी केली.जंजिर्याचा दुर्ग इ. सन १५६७ ते १५७२ या दरम्यान बांधला गेला.आधी निजामशाही आणि नंतर मुघल यांच्या आधीन असणारया सिद्द्यानी या बळकट,कुबल दुर्गाच अजिंक्यत्व कायम राखल.मराठ्यांनी वारंवार हल्ले चढवूनही त्यांना जंजिरा घेता आला नाही.

जझीरा म्हणजे बेट.'जंजिरा' हा त्याचा मराठी अपभ्रंश पाण्यातील बेटावरील दुर्गासाठी वापरला जातो.जंजिर्याचे नाव आहे 'माहरुबा'. माह म्हणजे चंद्र आणि रुबा म्हणजे चतकोर! मुरुड जवळच्या बेटावरील हा दुर्ग एकवीस बुरुजांनी बंदिस्त केला आहे.काही बुरुज प्रचंड आहेत.या बुरुजांवरच्या अनेक मोठ्या तोफांनी जंजीरयाच अभेद्यत्व कायम ठेवलं होत.शिवाजीमहाराजांनी कोकणपट्टीवरील अनेक दुर्ग ताब्यात आणून आणि

Image via Wikipedia

स्वराज्याच आरमार तयार करून सिद्याच्या कोकणातील अत्याचारांना मोठाच आळा घातला होता;पण जंजिरा आपल्या ताब्यात आणण्यास मात्र त्यांना यश आल नाही.
शेवटी जंजीरयावर दबाव रहावा म्हणून त्याच्यापासून दूर समुद्रात असणारया एका छोट्या बेटावर शिवप्रभूनी एक दुर्ग बांधावयास काढला.मुरूडच्या किनार्यावरून हे बेट दिसते.त्याचे नाव आहे कांसा.या कांसा बेटावर मराठी स्थपती दुर्ग उभारणीच काम करू लागले.सिद्दी या बेटावर हल्ले चढवतील म्हणून दर्यासारंग आणि दौलतखान यांना आरमार घेऊन बेटाच्या मदतीला पाठविण्यात आले.शिवप्रभूनी हा दुर्ग बांधला.
पुढे हा सिद्द्यानी जिंकून घेतला.त्या पद्म्दुर्गाचा मूळचा काही भाग पडून सिद्द्यानी त्यावर त्यांच्या शैलीतील बांधकाम केले.मराठी आणि सिद्दी यांच्या बांधकाम शैलीतील फरक पद्म्दुर्गावर लगेचच कळून येतो.पद्मदुर्गाचे मग वैशिष्ट्य काय आहे?
जंजिरा आणि पद्मदुर्गावर एक गंमत पहावयास मिळते.येथे दगड चुन्यात बसवले आहेत आणि चुन्याचे थरही जाड आहेत. या दोन्ही दुर्गांवर एक गोष्ट पहावयास मिळते ती म्हणजे सागराच्या लाटांच्या मारामुळे बरयाच ठिकाणी तटबुरुजांचे दगड झिजले आहेत.झिजून वीत दोन विती आत गेले आहेत;पण त्यांना जखडून ठेवणारे चुन्याचे थर मात्र तसेच आहेत.ते काही झिजलेले दिसत नाहीत.पूर्वी चुना उत्तमरीत्या मळून,तो ठराविक वेळातच वापरात असत.त्यामुळे चुन्याचे पकडीचे गुण वाढत असत.चुण्यावर हवामानाचा आणि लाटांचा मोठा परिणाम झालेला दिसत नाही.आज चार-पाचशे वर्षे तरी चुना तसाच टिकूनआहे.

'साहेबांना' वाढदिवसाच्या लक्ष लक्ष भगव्या शुभेच्छा!

आज बाळासाहेबांचा ८३ वा वाढदिवस. आई जगदंब त्यांना उदंड निरोगी आयुष्य देवो हीच तिच्या चरणी इच्छा.
बाळासाहेब हे अस एक व्यक्तिमत्व ज्याच्याकडे मी कधी वा कसा आकर्षित होत गेलो हे माझे मलाही समजले नाही.त्यांचे 'मराठी' आणि 'हिंदुत्व' याच्यावरील प्रेम आणि विचार मला आकर्षित करून गेले असावेत परंतु त्यांचा 'एकवचनी' पण अधिक भावला. त्यांनी एखादी गोष्ट बोलली तर त्यापासून त्यांनी कधीही घुमजाव केले नाही.'मी असे बोललोच नाही' हे वाक्य मला बाळासाहेबांकडून कधीही ऐकायला मिळाले नाही.मी माझे त्यांच्याबद्दलचे मत माझ्या मागील 'शिवसेनाप्रमुख हिंदूहृदयसम्राट श्री बाळासाहेब ठाकरे एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्व होय' या पोस्टमध्ये मांडलेच आहे.अधिक काही लिहित नाही.

अशा माझ्या 'साहेबानांचा' आज वाढदिवस .
मागील आजारपणातून ते आता चांगल्या प्रकारे ठीक झाले आहेत वयामानाने त्यांना आता पहिल्यासारखी धावपळ करता येत नसली तरी त्यांची एक झलक हि मनाला एक वेगळेच समाधान देऊन जाते.मराठी मन आणि मराठी माती
तुम्हीच घडवलीत सोन्याची नाती ...

'हिंदवी पताका अस्मानी फडकती,
मराठी अस्मिता उन्नत होती
मराठी माथा श्रद्धेने झुकतो ,
मनी शिवरायांचा जयजयकार घुमतो !'

अशा माझ्या दैवताला
''हिन्दुह्रुदयसम्राट शिवसेनाप्रमुख माननीय बाळासाहेब ठाकरे यांना वाढदिवसाच्या लक्ष लक्ष भगव्या शुभेच्छा! ""

हि संस्थाने खरच खालसा होणार का ?

Image by K. Shreesh via Flickr

देशातील ४४ अभिमत (डीम्ड) विद्यापीठांचा दर्जा काढून टाकण्यासाठी केंद्र सरकारने सर्वोच्च न्यायालयात शपथपत्र दाखल करण्याचा निर्णय घेतला आणि देशात नवीन तयार झालेल्या संस्थानिकांना (शिक्षणसम्राटांना ) चांगलाच धक्का बसला.राजकीय वरदहस्तानेच चालू झालेल्या या स्वैराचाराला अखेर लगाम बसणार परंतु हेही घडून आले ते सर्वोच्च न्यायालयात दाखल करण्यात आलेल्या एका जनहित याचिकेमुळे आणि त्यावर न्यायालयाने सरकारला आपली भूमिका स्पष्ट करायला लावल्यामुळे.
अभिमत विद्यापीठाचा दर्जा अशा काही संस्थाना दिला जातो ज्यांच्यात एक स्वतंत्र विद्यापीठासारखी संस्था चालवण्याची क्षमता (आणि राजकीय वजन) आहे.अशाच महाराष्ट्रातील कृष्णा वैद्यकीय (कराड),डी.वाय.पाटील कोल्हापूर आणि पुण्याच्या टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ यांचा या निर्णयाने गाशा गुंडाळला जाणार आहे.
१९९५ पर्यंत ३६ संस्थाना हा दर्जा प्राप्त होता तो आकडा २००८ सालापर्यंत १०० च्या वर गेला होता तो राजकीय वरदहस्ताने.प्रत्येक राजकीय पुढाऱ्याने अभिमत विद्यापीठाच्या नावाखाली स्वताचे संस्थान तयार करण्याचा प्रयत्न केला आणि त्यातूनच मनमानी कारभाराला सुरवात झाली. या अभिमत विद्यापीठांना स्वताचा अभ्यासक्रम ठरविण्याचा अधिकार मिळतोच,शिवाय प्रवेश प्रक्रिया,शुल्क तसेच विद्यार्थी आणि शिक्षक यांचे स्वतंत्र नियम तयार करण्याचे अधिकारही मिळतात.ज्या विद्यापीठांच्या कार्यक्षेत्रात हिअभिमत विद्यापीठे येतात त्यानाही यांच्या कारभारात हस्तक्षेप करता येत नाही.त्यामुळे या विद्यापीठांत गैरकारभार वाढू लागला. अमाप प्रवेश शुल्क,चुकीची प्रवेश प्रक्रिया,शिक्षकांच्या प्राथमिक अधिकारांची पायमल्ली यामुळे अशा विद्यापीठांचा दर्जा घसरत गेला आणि भ्रष्टाचार वाढत गेला.
अभिमत विद्यापीठांनी गैरकारभार चालू केल्याच्या तक्रारी वाढू लागल्याने सरकारने पी.न.टंडन यांच्या नेतृत्वाखाली एक समिती बनवून याची चौकशी केली.त्या समितीने १२६ विद्यापीठांना भेटी देऊन त्याची तपासणी केली आणि विद्यापीठांच्या चुका,गैरप्रकार सरकारसमोर मांडले. आणि शेवटी एका जनहित याचिकेमुळे अशा गैरकारभाराला चाप बसण्याची वेळ आली.
परंतु खरच हि नवीन संस्थाने खालसा होणार का ? कि यातूनही काही पळवाटा काढल्या जाणार ? किंवा यातूनही राजकीय प्रभावामुळे काही लोक सुटणार ?
प्रश्नाचे उत्तर लवकरच मिळेल तोपर्यंत सरकारचे आणि जनहित याचिकाकरत्याचे धन्यवाद.
जय हिंद.
जय महाराष्ट्र !

सिंधुदुर्ग... टोपकरांच्या ऊरावर

सिंधुदुर्ग म्हणजे अठरा टोपकरांच्या ऊरावर शिवप्रभूनी उभारलेला एक बळकट जलदुर्ग आहे.मालवण नजीक असणारे कुरटे नावाचे हे बेट तटबंदी घालून बंदिस्त केले आहे.आरमार पावसाळ्यात वसवण्यासाठी उत्तम बंदराचा आणि जंजिर्याचा आसरा लागतो.गोव्याच्या पोर्तुगीजांनी शह देण्यासाठी या दुर्गाची रचना केली गेली.

Image via Wikipedia

सिंधुदुर्गाच प्रवेशद्वार जीभीचे आहे.त्यातून आत आल्यावर उजवीकडे वळून पायर्यांवरून फांजीवर गेल्यास दोन घुमट्या आहेत.तेथील दोन घूमट्यात चुन्यात हातापायांचे ठसे आहेत.ते 'तीर्थरूप कैलासवासीमहाराज राजश्री छत्रपती' यांच्या हातापायांचे आहेत,असे इ.स.१७६२ मध्ये कोल्हापूरच्या जिजाबाई यांनी सिंधुदुर्गचा किल्लेदार येसाजी शिंदे याला पाठवलेल्या पत्रात म्हंटले आहे.
तटबंदीवरून आपल्याला गडाची प्रदक्षिणा पूर्ण करता येते.प्रवेशद्वारातून पुढे गेल्यास डाव्या हाताला एक आगळेवेगळे नारळाचे झाड आहे.त्या झाडाला दोन फांद्या आहेत आणि दोन्ही फांद्यांना नारळ लागलेले असायचे परंतु २००७ च्या पावसाळ्यात त्यवर वीज पडून ते झाड मेले आहे.आणि आता फक्त तेथे Y आकार शिल्लक आहे त्याचा अशी माहिती मला 'रोहन'यांनीदिली.
तेथून पुढे गेल्यास शिवराजेश्वर मंदिर आहे.हे शिवाजीमहाराजांचे मंदिर त्यांचे पुत्र राजाराम महाराज यांनी बांधलेले आहे.आत शिवाजीमहाराजांची मूर्ती आहे.
दुर्गावर गोड्या पाण्याच्या तीन विहिरी आहेत.दहिबाव,दुधबाव,साखरबाव अशी त्यांची नवे आहेत.कोल्हापूरच्या छत्रपतीकडे या दुर्गाचा ताबा आहे.काही काळ चाच्यांनी हा दुर्ग ताब्यात घेतला होता.इंग्रजांनी चाच्यांकडून हा दुर्ग जिंकून त्याचे नाव ठेवले 'फोर्ट ऑगस्टस'
सिंधुदुर्गाचे एक मोठे वैशिष्ट्य आहे.त्याच्या तटबंदी चा परीघ ५-६ किलोमीटर तरी आहे.त्या तटबंदी वर जाण्यासाठी ४५ जिने बांधलेले आहेत आणि सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे तटबंदीतच ४० शौचकुपे आहेत.इतक्या मोठ्या संखेने शौचकुपे असल्याचे इतर दुर्गात आढळत नाही.मळाचा कोणताही त्रास दुर्गात होत नाही.दुर्गाचे क्षेत्रफळ २० हेक्टर असावे.आत सुमारे अडीच-तीन हजार लोक दुर्ग लढवण्यास असताना स्वच्छतेची इतकी उत्कृष्ट व्यवस्था करणाऱ्या त्या स्थापतीचे कौतुक करावयास हवे.
सिंधुदुर्गाची हि रचना अभ्यास करण्यासारखी आहे.सध्या दुर्गाला ४० ठिकाणी भगदाडे पडली आहेत.त्यातून सागराचे पाणी आत येते.इथे समुद्रात डॉल्फिन्स हि आहेत.सिंधुदुर्गाची वैशिष्ट्य पाहण्याची सहल अभ्यासपूर्णठरेल.

बॅ. भास्करराव घोरपडे

हिंदुस्तानचे आराध्य दैवत छत्रपती शिवाजी महाराजांची जगप्रसिद्ध भवानी तलवार,कोहिनूर हिरा हिंदुस्तानला ब्रिटनकडून परत मिळवून देण्यासाठी आयुष्यभर झटणारे बॅ. भास्करराव घोरपडे वय ७२ यांचे अल्पशा आजाराने पुण्यात खाजगी रुग्णालयात निधन झाले.
गेली ३५ वर्ष ते लंडनमध्ये स्थायिक होते.प्रकृती अस्वास्थामुळे ६ महिन्यापूर्वी ते परत पुण्यात आले होते.सह्याद्री रुग्णालयात उपचार सुरु असताना बुधवारी रात्री त्यांची प्राणज्योत मालवली.
बॅ. घोरपडे यांचा जन्म तीन ऑक्‍टोबर १९३७ रोजी पुण्यात झाला. टिळक रस्त्यावरील न्यू इंग्लिश स्कूल येथील शालेय शिक्षणानंतर कला शाखेची पदवी आणि अमेरिकेतील कॉर्नेल विद्यापीठातून एमबीए आणि लंडन विद्यापीठातून अर्थशास्त्र विषयात बीएस्सी पदवी त्यांनी संपादन केली. "इन्स ऑफ कोर्ट' या स्कूल ऑफ लॉ अँड लिंकोल्नस इन येथून त्यांनी "बॅरिस्टर'चा अभ्यासक्रम पूर्ण केला. "लॉर्ड जस्टिस हार्मन स्कॉलर' आणि "कपिला मेमोरिअल ऍवॉर्ड' या शिष्यवृत्त्यांचे ते मानकरी ठरले होते. इंग्लंड आणि वेल्स येथील न्यायालयात त्यांनी काम केले. "लंडन कोर्ट ऑफ आरबिट्रेशन'चे सदस्य, "रेस रिलेशन कमिटी ऑफ सिनेट'चे सदस्य, इंग्लंडमधील "इंडियन लॉयर्स असोसिएशन', "अभिनव महाराष्ट्र' या संस्थांचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषविले होते. तस्करीतून लंडनला गेलेल्या आणि तेथून भारतात परत आणलेल्या नटराजाच्या मूर्तीसाठी तमिळनाडू सरकारतर्फे बॅ. घोरपडे यांनी ब्रिटिश न्यायालयात दावा दाखल करून दाद मागितली होती. ही मूर्ती पुन्हा भारतात आणण्यामध्ये घोरपडे यांना यश आले.

लोकमान्य टिळक यांचे वास्तव्य असलेल्या लंडन येथील निवासस्थानी नीलफलक लावण्यासाठी बॅ. घोरपडे यांनी पुढाकार घेतला होता. तसेच स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांना ब्रिटीश सरकारने नाकारलेली 'बॅरीस्टर' पदवी मरणोत्तर मिळावी,यासाठी ब्रिटनमध्ये कायदेशीर लढा दिला.

अशा या लढवय्या आणि संस्कृतिप्रीय व्यक्तीस भावपूर्ण श्रद्धांजली ईश्वर त्यांच्या मृतआत्म्यास शांती देवो.

शुभेच्छा मकरसंक्रांतीच्या !

परक्यांनाही आपलेसे करतील असे गोड शब्द असतात
शब्दांनाही कोड पडावं अशी गोड माणस असतात
केवढ मोठ भाग्य असत जेंव्हा ती आपली असतात.
मकरसंक्रांतीच्या सर्वाना लक्ष लक्ष शुभेच्छा
तिळगूळ घ्या गोड गोड बोला ! :)